Ông Tô Văn Lai (1937 – 2022)

Tưởng nhớ Tô Văn Lai

Ông Tô Văn Lai, một trong những người có ảnh hưởng lớn đến đời sống âm nhạc và văn hoá ở hải ngoại, mới qua đời ở tuổi 85. Ông để lại cho đời một sân khấu mang tên ‘Thuý Nga Paris by Night’ như là một tài sản tinh thần của hàng trăm triệu khán giả trong và ngoài nước.

Kỉ niệm những ngày đầu xa quê

Dạo đó (đầu thập niên 1980s), tôi mới định cư ở Úc và quần quật làm lại cuộc đời ở quê hương mới, nên ít khi nào chú ý đến nhu cầu văn nghệ. Bạn bè gặp nhau ngày cuối tuần thì chủ yếu là ăn uống và ca hát theo kiểu ‘cây nhà lá vườn’. Người cầm đờn, kẻ nghêu ngao ca hát những ca khúc nổi tiếng thời trước 1975 hay những ca khúc thương nhớ về quê nhà mà chúng tôi nghe được từ bên trại tị nạn. Đời sống âm nhạc và văn hoá của người Việt xa xứ thời đó chỉ có vậy.

Nhưng năm 1983 thì xuất hiện cái video VHS ca nhạc có tựa đề là “Paris by Night” (chữ màu vàng), và không ngờ rằng đó là thởi điểm làm thay đổi sinh hoạt ca nhạc ở hải ngoại một cách vĩnh viễn. Video ca nhạc Paris by Night lúc đó được quay ngoại cảnh và lồng ghép giọng hát của các ca sĩ mà dân miền Nam đều biết như Julie Quang (vợ cũ của Duy Quang), Hương Lan, Thanh Mai, Quốc Anh, v.v. Cuốn băng đó hình như chỉ có 10 bài thôi. Không có MC dẫn chương trình; tất cả chỉ là ngoại cảnh.

Video ca nhạc “Paris by Night” đầu tiên của Trung tâm Thuý Nga phát hành vào năm 1983.

Trời ơi! Lần đầu sau bao nhiêu năm được nghe lại những ca khúc quen thuộc và nhìn hình những ca sĩ mình mến mộ tạo nên một cảm giác rất đặc biệt: vừa xúc động, vừa vui. Đó là cuốn băng ca nhạc đã đi vào lịch sử ca nhạc ở hải ngoại.

Sau này tìm hiểu tôi mới biết người chủ xướng chương trình Paris by Night là ông Tô Văn Lai. Cuộc đời và sự nghiệp của ông Tô Văn Lai rất ư là tiêu biểu của một người Việt tị nạn. Ông xuất thân là một thầy giáo dạy triết học ở trường Trung học Lê Ngọc Hân ở Mỹ Tho. Năm 1972, ông cùng với phu nhân là bà Thuý, đã sáng lập ra trung tâm Thuý Nga ở Thương xá Tam Đa (Sài Gòn). Lúc đó Thuý Nga phát hành những tape nhạc do những ca sĩ lừng danh như Thanh Tuyền, Khánh Ly và Thái Thanh trình bày.

Biến cố ngày 30/4/1975 làm thay đổi tất cả. Năm 1976, ông và gia đình đi định cư ở Pháp với vốn tài sản chỉ $2000 và tất cả những tài liệu về âm nhạc và văn hoá thời VNCH. Ở Pháp, ông làm nghề bán xăng gần Rouen (cách Paris 200 km), và sau 5 năm tích cóp tiền, ông lại mở trung tâm Thuý Nga ở Paris vào năm 1981. Và, chính ở đây, video thu hình ca nhạc đầu tiên của Thuý Nga đã được sản xuất và phát hành trong cộng đồng người Việt tị nạn trên thế giới.

Gìn giữ văn hoá

Câu chuyện đằng sau sự ra đời của video ca nhạc đầu tiên đó cũng rất thú vị. Ông bà Tô Văn Lai gõ cửa gặp giám đốc đài truyền hình Euromedia để nhờ giúp đỡ làm một show ca nhạc. Trong một chương trình ca nhạc kỉ niệm 35 năm ngày lập trung tâm Thuý Nga, chính vị giám đốc Euromedia kể lại rằng một hôm ông được tiếp xúc với hai ông bà Á Đông và họ đem theo một bọc tiền (tiền giấy có, tiền cắc có) và nói đại khái:

“Tôi muốn làm một cuốn băng video ca nhạc để gìn giữ văn hoá nghệ thuật của Việt Nam, và tôi chỉ có bao nhiêu tiền đó thôi, ông có thể giúp tôi không?”

Không ngờ ông giám đốc động lòng và nói là sẽ giúp! Thế là cộng đồng người Việt ở hải ngoại lúc đó có được cuốn video ca nhạc đầu tiên.

Nhưng phải 3 năm sau trung tâm mới có đủ tiền và nguồn lực để sản xuất một video thứ hai. Và lúc đó, các ca nghệ sĩ miền Nam bắt đầu ra nước ngoài định cư, nên việc qui tụ họ không còn khó khăn như trước đây, nên trung tâm Thuý Nga bắt đầu sản xuất chương trình “Paris by Night” thường xuyên hơn. Cho đến nay (7/2022), Thuý Nga đã sản xuất được 132 chương trình ca nhạc Paris by Night!

Con số 132 đối với nhiều người chỉ là một con số, nhưng đằng sau đó là một sự thành công đáng kể của một trung tâm văn nghệ tư nhân. Mỗi chương trình ca nhạc như thế tốn cả triệu USD và đòi hỏi khả năng tổ chức cũng như kĩ thuật ở qui mô to lớn. Có một nghệ sĩ ở trong nước nhận xét rằng Việt Nam sẽ khó có khả năng thực hiện được một chương trình ca nhạc qui mô và chất lượng cao như Thuý Nga.

‘Chúng ta đi mang theo quê hương’

Mỗi chương trình ca nhạc của Thuý Nga là một show diễn nghệ thuật và thể hiện sự tìm tòi và sáng tạo liên tục của người đạo diễn chương trình (tức ông Tô Văn Lai và con ông sau này). Bà Tô Ngọc Thuỷ, đương kim giám đốc điều hành Thuý Nga, cho biết ông Tô Văn Lai như là một linh hồn đằng sau các chương trình Paris by Night. Ông dù là một thầy giáo dạy triết nhưng rất đam mê văn nghệ, và rất trân quí văn hoá Việt Nam. Ông chú ý đến từng chi tiết nhỏ trong show nhạc, và bắt buộc mọi người phải nghiêm chỉnh trong việc diễn xuất chứ không làm qua loa hay làm cho có được.

Đa số các chương trình ca nhạc Paris by Night đều có một chủ đề. Trong những năm đầu tị nạn, những chủ đề thường mang tính gợi nhớ quê nhà và mong một ngày về, nên mới có những tựa đề như:

Giã Biệt Sài Gòn (video số 10)
Giọt Nước Mắt Cho Việt Nam (13)
Nước Non Ngàn Dặm Ra Đi (16)
Mùa Xuân Nào Ta Về (32)
Chúng Ta Đi Mang Theo Quê Hương (49)
Cây Đa Bến Cũ (59)
Huế – Sài Gòn – Hà Nội (91).

Đó là những chương trình nhạc tôi rất tâm đắc. Tâm đắc không phải chỉ từ lời ca tiếng hát, mà bài thuyết minh của người MC. Trong chương trình “Mùa xuân nào ta về”, người nữ MC đọc một đoản văn hết sức cảm động của Nhà văn Duyên Anh (Vũ Mộng Long). Một chương trình nhạc khác, “Cây Đa Bến Cũ”, thì có giọng đọc và thuyết minh của Nhà văn Nguyễn Ngọc Ngạn cũng rất có giá trị. Những tác phẩm như thế sẽ còn lại rất lâu trong cộng đồng người Việt xa xứ vì giàu giá trị văn hoá và nghệ thuật.

Ông Tô Văn Lai còn làm những chương trình ca nhạc để vinh danh những nhạc sĩ lừng danh thời trước 1975. Những người ông vinh danh bao gồm: Phạm Duy (2 chương trình), Lam Phương (3 chương trình), Ngô Thụy Miên, Văn Phụng, Đức Huy, Hoàng Thi Thơ, Tuấn Khanh, Vũ Thành An, Từ Công Phụng, Trần Trịnh, Nhật Ngân, Phạm Mạnh Cương, Lê Dinh, Trường Sa, Huỳnh Anh, Nguyễn Hiền, Song Ngọc, Quốc Dũng, Châu Kỳ, Tùng Giang, Xuân Tiên, Thanh Sơn, Nguyễn Ánh 9, và Nguyễn Văn Đông. Theo tôi, đây là những chương trình có giá trị nhứt.

Những chương trình với chủ đề Tết, người Việt, và mẹ Việt Nam cũng là những chương trình đầy ấp giá trị văn hoá. Theo tiết lộ của Trung tâm Thuý Nga, những chương trình ca nhạc về Tết là bán chạy nhứt, và đã là một nguồn tài nguyên giáo dục văn hoá cho các thế hệ trẻ lớn lên ở hải ngoại. Nhưng bên cạnh đó cũng có một vài chương trình (chẳng hạn như chương trình “Mẹ”) đã gây ra vài tranh cãi như cơn bão trong tách trà.

MC ‘huyền thoại’

Nói đến Trung tâm Thuý Nga mà không đề cập đến Nhà văn Nguyễn Ngọc Ngạn thì quả là một thiếu sót. Trước đây, các chương trình nhạc của Thuý Nga hoặc là không có MC, hoặc là có MC nhưng thay đổi khá thường xuyên. Có những chương trình với sự tham gia của nhà báo trong vai trò MC nhưng hình không để lại những dấu ấn nào đáng kể. Mãi đến năm 1992 khi ông Tô Văn Lai “kéo” được Nguyễn Ngọc Ngạn về làm MC cho các chương trình Paris by Night thì mọi thứ đều thay đổi theo chiều hướng tốt hơn nữa.

Thoạt đầu, sự xuất hiện của một nhà văn trong vai trò MC một chương trình ca nhạc cũng làm cho nhiều người quan tâm đặt câu hỏi. Trước đây, khán giả rất khổ tâm với phong cách của những MC thích thuyết phục rằng họ ‘hay chữ’. Đó là những MC rất thích dùng những câu sáo ngữ, những câu khoe kiến thức một cách hợm hĩnh, những vần thơ được trích dẫn một cách gượng ép, hay những kiểu nói đậm chất phường tuồng. Thế nhưng, Nguyễn Ngọc Ngạn cùng ‘người đồng hành’ Nguyễn Cao Kỳ Duyên đã đem lại một luồng gió mới cho vai trò MC và khán giả cảm thấy yêu quí hai người này ngay. Họ nói giọng Bắc, nhưng là loại giọng Bắc người miền Nam ưa thích.

Cặp MC “huyền thoại” Nguyễn Ngọc Ngạn và Nguyễn Cao Kỳ Duyên đã đem lại một luồng gió mới cho vai trò MC và khán giả cảm thấy yêu quí hai người này ngay. Họ nói giọng Bắc, nhưng là loại giọng Bắc người miền Nam ưa thích.

Nguyễn Ngọc Ngạn và Kỳ Duyên không gượng gạo để có những câu chữ ‘sang chảnh’; ngược lại họ nói chyuyện một cách tự nhiên và ứng đáp một cách thông minh. Hai người MC này không nói đùa theo kiểu ‘nói dai, nói dài, nói mãi’; ngược lại, họ biết dừng đúng lúc. Họ không nói đùa một cách tục tĩu, mà là những câu chuyện đầy ý nhị. Họ biết chọn câu chuyện để dẫn nhập cho một bài hát và câu chuyện mang tính văn hoá, nhưng họ không tỏ ra là người lên lớp (đại kị trong vai trò MC). Dĩ nhiên, không phải những gì họ làm là hoàn hảo, nhưng ít ra họ đã trở thành một ‘huyền thoại’ trong làng ca nhạc Việt Nam ở hải ngoại. Và, không có ông Tô Văn Lai thì chắc gì chúng ta có hai người ‘huyền thoại’ này.

***

Có thể nói không ngoa rằng Trung tâm Thuý Nga và ông Tô Văn Lai đã song hành cùng người Việt ở hải ngoại cả nửa thế kỉ. Có người nói đùa (mà tôi nghĩ rất thật) là trong bất cứ gia đình người Việt ở nước ngoài nào cũng có gạo, nước mắm, và … Thuý Nga.

Thật vậy, những sản phẩm của Thuý Nga là ‘món ăn tinh thần’ của người Việt ở hải ngoại. Nhà tôi có rất nhiều băng đĩa của Thuý Nga và có thể nói là sưu tầm thành một ‘thư mục’ văn nghệ. Không có Thuý Nga, tôi đâu biết được những hoàn cảnh sáng tác của những nhạc sĩ thời xưa ra sao (dù tôi sống vào thời đó). Những câu chuyện đó giúp cho tôi hiểu hơn về nền văn hoá và môi trường văn hoá mà mình đã lớn lên trong đó. Thành ra, cá nhân tôi biết ơn những sản phẩm của Thuý Nga lắm.

Người Việt tị nạn ra đi mang theo quê hương (đúng như tựa đề của một chương trình nhạc Paris by Night). Quê hương là những kí ức ngọt ngào, những kí ức kinh hoàng của chiến tranh, những chấn thương hậu chiến tranh, và nhứt là những ca khúc mình từng lớn lên theo cùng năm tháng. Trong nửa thế kỉ qua, Trung tâm Thuý Nga và ông Tô Văn Lai đã giúp mỗi gia đình người Việt ở hải ngoại đem theo quê hương.

Bây giờ thì ông Tô Văn Lai đã về thế giới bên kia. Nhưng những đóng góp của ông trong việc duy trì nền văn hoá – nghệ thuật thời VNCH ở hải ngoại sẽ còn mãi mãi. Rồi đây, sẽ còn nhiều sinh viên, nghiên cứu sinh, học giả, nhà nghiên cứu văn hoá khai thác những chương trình Paris by Night để hiểu hơn về tâm tình của người Việt ở hải ngoại, và người ta sẽ ngạc nhiên về tầm ảnh hưởng của ông. Ông Tô Văn Lai không phải là một nhà văn hoá, nhưng ông có công đem văn nghệ và các văn nghệ sĩ đến mỗi gia đình người Việt ở hải ngoại, và đó là một đóng góp quan trọng của ông cho nền văn hoá Việt Nam vậy.

lai mot final.jpg

Ông Tô Văn Lai, người sáng lập “Trung Tâm Paris By Night” vừa qua đời hôm nay, thứ Ba, ngày 19 tháng 3/ 2022. Hưởng thọ 85 tuổi.


lia sau final.jpg

Về sự ra đi của ông Tô Văn Lai

Đã khép lại nhiều thập niên, làm mưa làm gió trong thị trường ca nhạc giải trí, cho người Việt hải ngoại. Trong suốt thời gian ban đầu tị nạn này, ông đã đóng góp, mang lại những nhạc phẩm, hình ảnh, lời ca tiếng hát, của những kỷ niệm năm xưa trước 75, mà những người Việt, đã bỏ lại quê hương, trên đường vượt biên, vượt biển đến bến bờ tự do. Ai cũng công nhận Thúy Nga Paris, có sức ảnh hưởng văn nghệ lớn nhất! mạnh nhất!

Ông Tô Văn Lai, người sáng lập trung tâm ca nhạc Thúy Nga và phát triển nó thành một “thương hiệu” nổi bật, trong đời sống tinh thần của người Việt tị nạn, và thời gian sau này, cả người Việt trong nước!

Ông được loan báo chính thức qua đời hôm nay! thứ Ba, 19 tháng 7/2022. Ở miền Nam tiểu bang California, Hoa kỳ.

Hưởng thọ 85 tuổi.

Con gái của ông, cô Marie Tô Ngọc Thủy, cho biết: Ông ra đi “thanh thản, nhẹ nhàng” vào lúc 11 giờ 5 phút sáng, tại tư gia. Ở Midway City, sau mấy tháng dài chống chọi với bệnh tật.

Cô Thủy: “Ba tôi bị heart failure (suy tim) rồi bị nhiễm trùng máu, ở trong bệnh viện cũng 45 ngày rồi,” cô nói với VOA qua điện thoại: “Chúng tôi quyết định đem về nhà để cho ba, ra đi trong bình yên!”

Về thương hiệu băng nhạc giải trí Thúy Nga Paris

Nhiều người vẫn còn lầm tưởng, Trung tâm thành lập ở hải ngoại. Thật ra từ một cửa hàng bán băng nhựa và băng cassette tại Sài Gòn trước 75, trung tâm ca nhạc Thúy Nga, do ông và vợ cũ đặt nền móng, đã xác lập vị trí gần như không thể thay thế, trong lĩnh vực giải trí ngày nay, sản xuất những chương trình ca nhạc công phu, có tầm vóc…. để đời!

Ước tính có khoảng  từ 70 đến 80 triệu người Việt trên toàn thế giới, có xem “Paris By Night!” Theo website của Thúy Nga Productions đặt trụ sở tại Westminster, California.

Cô Thủy, cũng là giám đốc điều hành của Thúy Nga Productions, cho biết, cha của cô, tuy có tuổi, vẫn tham gia tuyển chọn các bài hát, cho một chương trình ca nhạc trực tiếp vào tháng 5 vừa qua, dù khi đó, sức khỏe của ông đã suy yếu.

Sự ra đi của của ông để lại niềm thương tiếc cho đông đảo những người trong giới văn nghệ, ca nhạc sĩ, khan giả, những người mà trong mấy tháng qua, đã theo dõi sát những biến chuyển bệnh tình của ông, cập nhật của cô Thủy trên mạng xã hội.

Nhà văn Nguyễn Ngọc Ngạn, người điều khiển chương trình trứ danh nhất của Paris By Night, nói với VOA: “Một người dưng nước lã mất mình còn buồn, huống chi là một người thân đã làm việc với tôi 30 năm! Ông Tô Văn Lai là người đã trực tiếp mời tôi cộng tác với Paris By Night. Đương nhiên đây là một tin buồn lớn đối với tôi,”

Ông Ngạn tiếp: “Trong Paris By Night tôi là người lớn tuổi nhất, cho nên ông Lai không thể nào nói chuyện với thế hệ quá trẻ. Ông Lai hay thường xuyên đi ăn với tôi chỗ này chỗ kia, lúc nào tôi cũng ngồi bên cạnh rồi nói chuyện. Đó là cái tình thân ở tuổi tác nữa!”

Nên biết, MC Nguyễn Ngọc Ngạn và Kỳ Duyên, là những nghệ sĩ được yêu thích, có giá nhất của Trung tâm, trong những thập niên 80, 90. Sau này, thị trường ở hải ngoại Thúy Nga yếu dần, vì có nhiều người Việt tẩy chay, vì Thúy Nga bắt tay làm ăn với CS trong nước!

Lý lịch cá nhân

Ông Tô Văn Lai sinh ngày 11 tháng 5 năm 1937 tại Sài Gòn-Gia Định. Ông lấy bằng đại học chuyên ngành triết học tại Đại học Sư phạm ở Đà Lạt. Trước khi được bổ nhiệm về dạy tại một trường nữ sinh ở Mỹ Tho. Cho đến cuối đời, ông vẫn được người thân và bạn bè kính trọng, gọi bằng danh xưng “giáo sư.”

Ông được nói là đã phát triển đam mê trong lĩnh vực nghệ thuật, khi ông còn phụ trách tuyển chọn nhạc, cho chương trình văn nghệ phát thanh học đường hàng tuần.


lai hia final.jpg

 Ông Tô Văn Lai trong một bức hình thời trẻ

Ông cùng vợ cũ của mình sáng lập trung tâm băng nhạc Thúy Nga vào năm 1972, sản xuất những băng nhạc đầu tiên với tiếng hát của Khánh Ly và Thái Thanh. Hoạt động kinh doanh bị đình chỉ vào năm 1975. Dưới chế độ mới, có chính sách bài trừ các văn hóa phẩm đồi trụy trước 75, thấy không sống nổi, ông và gia đình vượt biên sang Pháp vào năm 1976.

Sau những năm đầu chật vật mưu sinh và tích cóp ngân quỹ tiền bạc, ông sản xuất chương trình Paris By Night đầu tiên tại Paris năm 1983. Chương trình thứ hai ra mắt ba năm sau đó.

“Cái công của ông Lai là nghĩ ra sản phẩm Paris By Night và đó là sản phẩm thành công nhất của trung tâm Thúy Nga. Cho đến ngày hôm nay và có thể nói là sản phẩm thành công nhất trong nền văn nghệ hải ngoại.” MC Nguyễn Ngọc Ngạn nhận định.

Nhưng sức sống lâu bền của chương trình có lẽ được gieo mầm từ một quyết định hệ trọng của ông Lai, khi ông muốn tìm một người am hiểu về lịch sử và văn hóa Việt Nam để điều khiển chương trình, gắn kết những tiết mục ca nhạc riêng lẻ, dưới một chủ đề bao quát. Sự hợp tác với Nguyễn Ngọc Ngạn đã giúp Paris By Night định hình bản sắc và dấu ấn riêng, từ đầu những năm 1990.

“Quyết định thứ ba rất là quan trọng có tính cách chiến lược, là ông ấy là đưa trung tâm Thúy Nga từ bên Pháp sang California. Bởi vì sau khi phát hành băng ở California thì ông ấy cũng nhìn thấy là cộng đồng người Việt ở Mỹ, mới chính là thị trường nuôi sống văn nghệ!” Nhà văn Nguyễn Ngọc Ngạn nói thêm.

Ông Lai ra đi trong, lúc chương trình Paris By Night mới nhất, sắp ghi hình tại thành phổ nổi tiếng Las Vegas. Vì quy mô to lớn và phức tạp của chương trình, cô Thủy cho biết hậu sự của ông sẽ diễn ra sau show diễn cuối cùng ngày 31 tháng 7 và chi tiết sẽ được loan báo rộng rãi. Đó cũng sẽ là show cuối cùng mà Nguyễn Ngọc Ngạn đóng vai trò MC trước khi ông giã từ sân khấu.


lai bon final.jpg

Ông Tô Văn Lai và con gái Tô Ngọc Thủy trong một bức hình chụp nhập dịp Tết vào tháng 2 năm 2022.

“Đối với cá nhân tôi thì tôi cũng có một nỗi buồn, là ông Lai mời tôi 30 năm trước, vậy mà ông ấy không kịp dự show giã từ của tôi, bởi vì ông ấy lại giã từ tôi trước 10 ngày!”  Ông Ngạn ngậm ngùi nói.

Báo tin về sự ra đi của cha trên Facebook, cô Thủy đăng một tấm hình bà chụp cùng ông đứng bên cạnh poster, in hình nhạc sĩ Lam Phương, người đã qua đời vào năm 2020.

“Ba ơi! Ba đi gặp Nhạc sĩ Lam Phương nhé. Con thương Ba…” cô viết.

“Tôi rất là hãnh diện là con của ba tôi, là Giáo sư Tô Văn Lai và cũng là người sáng lập ra trung tâm Thúy Nga.” Lời cô chia sẻ với VOA sau đó.


lai nam final.jpg

Leave a Reply

WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: